شماره چهل و پنجم از مجموعه «شخصیتهای مانا» به بررسی زندگی، آثار و دوران محمدجعفر محجوب اختصاص یافته است. این اثر توسط علی تقوی، عضو هیئت علمی فرهنگستان هنر، نگارش و پژوهش شده و او پیش از این نیز چند کتاب دیگر در این مجموعه تألیف کرده است. تقوی در گفتوگویی با خبرنگار پایگاه خبری مهر درباره دلایل انتخاب شخصیت دکتر محمدجعفر محجوب اظهار داشت: کتاب «محمدجعفر محجوب» نهمین اثر من در مجموعه شخصیتهای مانا است که به بررسی احوال و آرا و آثار شخصیتهای ادبی و هنری معاصر پرداخته است. با توجه به جایگاه مهم و نقش مؤثر زندهیاد استاد محجوب در زبان و ادبیات فارسی، بهویژه در مطالعات فرهنگ و ادب عامیانه، پیشنهاد نگارش کتابی درباره ایشان را به حوزه هنری ارائه دادم که مورد تأیید قرار گرفت.
وی افزود: استاد محجوب با هوش و استعداد خدادادی و تلاشهای بیوقفهاش، در تبیین و تحلیل مهمترین مؤلفههای فرهنگی و ادبی ایران تأثیر شگرفی داشته است. تقوی در خصوص زمان پژوهش کار گفت: جایگاه بینظیر استاد محجوب در فرهنگ و ادب ایران و تنوع آثار وی، ضرورت بررسی و تحلیل آنها را ایجاب کرد و به همین دلیل، نگارش این کتاب بیش از یک سال به طول انجامید.
او درباره ساختار کتاب و انتخاب فصلبندی آن توضیح داد: در کتاب «محمدجعفر محجوب»، با مطالعه مقالات، کتابها و گفتوگوهای استاد و مراجعه به منابع معتبر، در دو فصل به بررسی سالهای زندگی و مهمترین آرا و آثار وی پرداختهام. فصل نخست به برهههای مهم زندگی محجوب از دوران کودکی و نوجوانی تا تحصیل در دانشگاه و فعالیت در مجلس شورای ملی و سمت استادی دانشگاه و سلوک و رفتار استاد اختصاص دارد. فصل دوم نیز به تحلیل و بررسی آرا و آثار ایشان پرداخته است.
تقوی ادامه داد: با توجه به مطالعات عمیق و پژوهشهای گسترده استاد در زمینه فرهنگ و ادبیات عامیانه ایران، آرا و نظرات وی در این زمینه در ده جستار از فصل دوم مورد بررسی و تحلیل قرار گرفته است. همچنین جستارهای دیگری از فصل دوم به معرفی و نقد کتابهای استاد در سه حوزه تألیف، تصحیح و ترجمه اختصاص یافته است که در بیش از پنج دهه از زندگیاش منتشر شده است.
این عضو فرهنگستان هنر در ادامه به توصیف شخصیت دکتر محجوب پرداخت و گفت: زندهیاد استاد محمدجعفر محجوب از پیشگامان معاصر ایران در شناسایی و تحلیل فرهنگ و ادبیات عامیانه، بهویژه انواع داستانهای منظوم و منثور فارسی به شمار میرود و مقالات و کتابهای متعددی در این زمینه تألیف کرده است. با تلاشهای وی، بسیاری از داستانهای عامیانه فارسی و آیینها و سنتهای ایرانی که پیشتر در مجامع علمی چندان شناختهشده نبودند، معرفی و بررسی شدند و ادبیات عامیانه در کنار ادبیات رسمی مورد توجه دانشگاهها و محافل علمی قرار گرفت. بهواسطه همین تحقیقات، علامه جلالالدین همایی به محجوب گفته بود: «شما فصل گمشدهای را به تاریخ ادبیات افزودید».
وی افزود: علاوه بر این، محجوب در دیگر حوزههای زبان و ادب فارسی نیز پژوهشهای ارزشمندی داشته است؛ از جمله تصحیح دیوان چند شاعر از ادوار گذشته مانند عبید زاکانی، قاآنی شیرازی، سروش اصفهانی و ایرج میرزا که با مقدمههای تحلیلی منتشر کرده و همچنین در پژوهشهای مفصل به زبان فارسی، سبک شعر خراسانی و آیین فتوت و جوانمردی پرداخته است.
با تمام این اوصاف، همه کسانی که با استاد محجوب، چه بهعنوان شاگرد و چه بهعنوان همکار یا دوست، آشنا بودند، بر این نکته تأکید داشتند که دانش گسترده و آثار ارزشمند او هرگز غروری در وی ایجاد نکرد و همواره زبان شیرین، سخن دلنشین و فروتنی و مهربانیاش، همگان را مجذوب خود میکرد.
تقوی در پاسخ به پرسش خبرنگار پایگاه خبری مهر درباره تفاوت سالهای زندگی محجوب در ایران و سالهای دور از وطن او و فعالیتهایش گفت: متأسفانه محجوب به دلایلی که در کتاب ذکر شده، حدود پانزده سال از سالهای پایانی عمر خود را دور از وطن گذراند و اگر اوضاع به گونهای دیگر رقم میخورد، میتوانست بدون دغدغههای زندگی و مشکلات معیشتی، در جامعهای که در آن پرورش یافته و الهامبخش او در خلق آثارش بود، منابع ارزندهتری را در تبیین و تحلیل مواریث فرهنگی و ادبی ایران تولید کند و محققان و رهروان بیشتری را بهویژه در حوزه فرهنگ و ادبیات عامیانه تربیت نماید.
او در پایان افزود: با این حال، در همه حال، اصالتهای فرهنگ ایرانی و یادگیری درباره آن، چون خون پاک در رگهای جان زندهیاد محجوب جریان داشت. او عاشق ایران، فرهنگ ایرانی و زبان و ادبیات فارسی بود و این عشق را به دیگران نیز منتقل میکرد. محجوب همواره به هویت ایرانی خود میبالید و در ایران و خارج از آن، با گفتار و کلام شیرین خود بسیاری از جوانان را با زبان فارسی آشتی میداد و آنان را از طریق مقالات و کتابهای متعددش با مفاخر فرهنگی و ادبی ایران پیوند میداد.
